اگرچه دوتار سازی با اصالت و مسحورکننده است، اما از آنجا که یادگیری و درک عمیق مقامهای آن نیازمند حضور در مکتب اساتید بومی (بخشیهای) همان مناطق است، سیاست و استاندارد آموزشی در آموزشگاه موسیقی سازنو در عظیمیه کرج بر این است که تنها دورههایی با حضور برترین اساتید طراز اول و آکادمیک برگزار شوند؛ به همین دلیل در حال حاضر آموزش دوتار در مجموعه ارائه نمیشود. با این حال، اگر شیفتهی طنین دلنشین، اصالت و تکنیکهای ظریف سازهای زهی-مضرابی ایرانی هستید، میتوانید با شرکت در دورههای تخصصی آموزش تار در کرج و آموزش سه تار در کرج، مسیر هنری خود را با بالاترین کیفیت آغاز کرده و تجربهای کاملاً حرفهای را در بهترین آموزشگاه موسیقی کرج رقم بزنید.
نام سازِ دوتار برگرفته از دو سیم اصلی این ساز است و تولید نغماتِ موسیقی معمولاً بدون مضراب و با ناخن یا انگشتان دست انجام میشود. از گذشته و طبق متون تاریخی، آثار محققین و سفرنامههای دانشمندان مختلف، ساز دوتار را به عنوان تنبور خراسان نیز میشناختند و در واقع به عنوان مادر تنبور و سهتار در نظر گرفته میشود.
تاریخچه ساز دوتار در ایران
دوتار یکی از قدیمیترین و اصیلترین سازهای زهی زخمهای (مضرابی) در موسیقی نواحی ایران و آسیای مرکزی است. این ساز باستانی که قدمت آن به چندین هزار سال قبل بازمیگردد، از پرطرفدارترین سازهای این منطقه بوده و روحی اصیل و تاریخی کهن دارد. مهارتهای سنتی ساختن و نواختن دوتار به عنوان یکی از میراثهای فرهنگی ناملموس ایران در یونسکو نیز به ثبت رسیده است.
در بسیاری از کتب مرجع موسیقی در گذشته، توضیحاتی در مورد ساز تنبور خراسان (دوتار امروزی) آمده است. از نمونههای معروف میتوان به موسیقی الکبیر نوشته فارابی، کتاب المدخل الی الموسیقی نوشته ابوعلی سینا، لغتنامه دهخدا، فرهنگ معین و مقالات فارمر اشاره کرد.
در حجاریهای دوران اشکانیان نقش تنبور دیده شده است. از آنجایی که زادگاه اشکانیان در شمال شرق ایران بوده است، این موضوع مدرک و سندی است که زادگاه اصلی دوتار یا تنبور خراسان، همان منطقه خراسان بزرگ میباشد. از آنجا که در متون تاریخی نامی از دوتار نیامده و صرفاً نام تنبور خراسان ذکر شده و ساختار سازهای فعلی خراسان با توصیفات کتاب موسیقی الکبیر همخوانی دارد، محققان به این نتیجه رسیدهاند که تنبور خراسان همان ساز دوتار است. احتمالاً پیدایش سازهایی نظیر سهتار یا تنبور کردستان باعث شده تا این ساز به دلیل داشتن دو سیم، به «دوتار» تغییر نام پیدا کند.
ساختار و اجزای تشکیل دهنده ساز دوتار
مهمترین جزء تشکیلدهنده دوتار، چوب است. این ساز از بخشهای مختلفی تشکیل شده است که هماهنگی آنها صدای دلنشین و حزنانگیزی تولید میکند:
- کاسه طنینی: بخش پایینی ساز که شکلی گلابیمانند دارد و معمولاً از جنس چوب درخت توت ساخته میشود.
- صفحه ساز: این بخش نیز معمولاً از جنس چوب درخت توت است و نقش مهمی در رزونانس صدا دارد.
- دسته: ساختاری نسبتاً بلند و باریک (حدود ۶۰ سانتیمتر) که عموماً از چوبهای سختی مثل زردآلو یا گردو تهیه میشود.
- سیمگیر و خرک: سیمگیر (از جنس توت یا زردآلو) محل اتصال سیمهاست. خرک ساز نیز که از ارتعاش و حرکت اضافه سیمها جلوگیری میکند، معمولاً از قطعات کوچک چوبی یا پلاستیکی ساخته میشود.
- دستانها (پردهها): بسته به منطقه، بین ۸ تا ۲۰ پرده روی دسته بسته میشود. پردهها معمولاً از جنس نخ پلاستیکی یا رودهی گوسفند هستند و برای تنظیم کوک نتهای ساز استفاده میشوند.
- گوشیها: در قسمت انتهایی دسته قرار دارند و فاصله آنها از هم حدود ۵ سانتیمتر است. جنس آنها با دسته هماهنگ بوده و کار اصلیشان کوک کردن سیمهای ساز است.
- سیمها (تارها): دوتار دارای دو سیم زهی یا فلزی است که نقش اصلی را در تولید صدا دارند و در گذشته از جنس ابریشم بودهاند.
انواع دوتار بر اساس مناطق ایران
این ساز باستانی در مناطق مختلف ایران هویت، ساختار و ویژگیهای صوتی متفاوتی دارد:
دوتار شمال خراسان
بیشتر در مناطقی مثل قوچان و شیروان رواج دارد. کاسه آن کمی کوچکتر است و در آن از ۱۲ دستان (پرده) استفاده میشود. نوازندگان بزرگ این منطقه را «بخشی» مینامند که همزمان کار نوازندگی، خوانندگی، داستانسرایی و ترانهسرایی را انجام میدهند. در شمال خراسان دوتار عموماً با ساز دیگری همراه نمیشود و در مجالس و جشنها به صورت تکنوازی اجرا میگردد.
دوتار شرق و جنوب خراسان
در مناطقی مانند تربت جام و خواف نواخته میشود. کاسه بزرگتری دارد، صدایی بمتر تولید میکند و در گذشته ۹ دستان داشته اما امروزه از ۱۳ تا ۱۷ دستان در آن استفاده میشود. این ساز در شرق خراسان از اساس جزو سازهای مجلسی به حساب میآمده و گاهی همراه با دایره نواخته میشود.
دوتار ترکمن (گلستان)
متعلق به منطقه ترکمنصحرا در استان گلستان است. این ساز ۱۳ دستان دارد و جثه آن کوچکتر است. تکنیکهای پنجهکاری سریعی در آن استفاده میشود و نوازندگان آن را نیز «بخشی» یا «باغشی» مینامند. در این منطقه، دوتار اغلب با کمانچه (که در این منطقه قیجاق نامیده میشود) در محافل شادی همراهی میگردد.
ساز کتول گلستان و شرق مازندران
ساز کتول گلستان: نوازندگان منطقه کتول از تکنیکهای سادهشدهی منطقه ترکمن استفاده میکنند. این ساز ۱۱ دستان دارد و برای مجالس جشن و پایکوبی کاربرد دارد.
دوتار شرق مازندران: معمولاً برای همراهی با منظومههای داستانی و اشعار محلی به کار میرود. دارای ۸ دستان است و نوازندگان آن از ترکیبی از تکنیکهای ترکمن و شرق خراسان بهره میبرند و معمولاً با دایره یا تنبک همراه میشود.
نت های دوتار و یادگیری نتنویسی
انواع نتهای دوتار را میتوان بر اساس معیارهای زیر دستهبندی کرد:
- نتهای ساده و مرکب
- نتهای کوتاه و بلند
- نتهای تزیینی: شامل کرشمه، مضراب و شکست
- نتهای ماکروم: شامل مقامها و گوشهها
- نتهای ریتمیک: شامل ضرب و تمپو
این نتها پل ارتباطی میان نوازنده و شنوندهاند و با زبانی جهانی، احساسات را منتقل میکنند. برای یادگیری نتنویسی دوتار، استفاده از کتابها و نرمافزارها مفید است، اما حضور در کلاسهای تخصصی و بهرهمندی از تجربیات اساتید حرفهای بهترین مسیر برای تسلط بر این ساز است.
یادگیری و آموزش دوتار در آموزشگاه موسیقی سازنو
اگر به دنبال خرید دوتار مناسب برای شروع یادگیری هستید، یا میخواهید با روشهای کوک کردن، پردهبندی و مشاهیر دوتارنوازی بیشتر آشنا شوید، در آموزشگاه موسیقی سازنو با بهرهگیری از اساتید مجرب و برنامهریزی آموزشی دقیق، مسیر هنری شما هموار شده است. تکنیکهای پنجهکاری و درک مقامهای دوتار نیازمند آموزشی اصولی است که در دپارتمان موسیقی نواحی سازنو به بهترین شکل به هنرجویان ارائه میشود.
استاد سارا رضازاده ، نوازندهی توانمند تار و مدرس موسیقی، تحصیلات خود را در رشته موسیقی ایرانی در دانشگاه هنر تهران به پایان رسانده است. وی از شاگردان برجسته اساتیدی چون محمد رضا لطفی، مجید درخشانی و داریوش طلایی بوده و در کارنامه هنری خود، همکاری با گروههای موسیقی مطرحی همچون گروه خورشید را دارد.
